Đọc lại Sapiens: lịch sử như một câu chuyện được kể

Lần đầu đọc Sapiens của Yuval Noah Harari, tôi đọc nó như một cuốn sách lịch sử. Lần thứ hai, tôi nhận ra mình đã đọc sai thể loại: đây là một bài luận dài 500 trang, và dữ kiện lịch sử chỉ là chất liệu minh hoạ cho một luận điểm duy nhất.

Luận điểm đó nằm gọn trong một câu: Homo sapiens thống trị Trái Đất vì là loài duy nhất có thể hợp tác linh hoạt ở quy mô lớn, và khả năng đó đến từ việc cùng tin vào những điều không tồn tại vật lý — thần linh, quốc gia, tiền tệ, công ty, nhân quyền.

"Trật tự tưởng tượng" — ý tưởng đáng giá nhất cuốn sách

Harari gọi những cấu trúc này là trật tự tưởng tượng (imagined order). Tờ tiền trong ví bạn chỉ là giấy; công ty bạn đang làm việc không thể sờ thấy được; biên giới quốc gia không hề tồn tại khi nhìn từ vệ tinh. Nhưng hàng tỷ người hành xử mỗi ngày như thể chúng có thật — và chính sự đồng thuận đó khiến chúng trở nên có thật, theo nghĩa thực dụng nhất.

Điều thú vị là Harari không nói điều này với giọng vạch trần. Ông không bảo "tiền là ảo tưởng, hãy vứt nó đi". Ngược lại: trật tự tưởng tượng là công nghệ vĩ đại nhất của loài người. Một con tinh tinh không bao giờ thuyết phục được nghìn con tinh tinh khác cùng xếp hàng chờ tiêm vắc-xin.

Nơi cuốn sách yếu nhất

Đọc lại, tôi cũng thấy rõ hơn những chỗ Harari đánh đổi độ chính xác lấy độ mượt của câu chuyện. Chương về cách mạng nông nghiệp — "cú lừa lớn nhất lịch sử" — là một khung hình rất đẹp nhưng đã bị nhiều nhà khảo cổ học phản biện: bức tranh người săn bắt hái lượm sống thảnh thơi, khoẻ mạnh hơn nông dân là bức tranh được chọn lọc kỹ.

Đây là nghịch lý của những cuốn sách "big history": chính thứ khiến chúng dễ đọc — sự tự tin, những khái quát táo bạo — cũng là thứ khiến chúng dễ sai. Harari kể chuyện hay đến mức người đọc quên hỏi: bằng chứng đâu?

Vì sao vẫn đáng đọc

Vậy có nên đọc Sapiens không? Có — nhưng nên đọc nó như cách ta nghe một người bạn thông minh và hùng biện: gật gù, ghi chú, và giữ lại quyền nghi ngờ. Giá trị của cuốn sách không nằm ở chỗ nó đúng từng chi tiết, mà ở chỗ nó cho ta một bộ khung để đặt câu hỏi: điều gì trong đời sống của tôi là trật tự tưởng tượng? Tôi đang tin vào những câu chuyện nào mà không nhận ra đó là câu chuyện?

Một cuốn sách khiến ta nhìn tờ tiền, tấm bằng, cái chức danh trong email signature bằng con mắt khác — cuốn sách đó đã làm được việc của nó.