Đọc sách để làm gì, khi AI tóm tắt được mọi thứ?

Một người bạn hỏi tôi câu này, nửa đùa nửa thật: "Giờ AI tóm tắt sách trong ba mươi giây, cậu còn đọc từng trang làm gì?"

Câu hỏi nghe có vẻ khiêu khích, nhưng nó đứng trên một giả định đáng để lật lại: rằng giá trị của việc đọc nằm ở thông tin thu được cuối cùng. Nếu đúng thế thật, thì đọc tóm tắt hợp lý hơn hẳn — cùng lượng "ý chính", một phần trăm thời gian.

Đọc không phải là tải dữ liệu

Nhưng ai từng đọc kỹ một cuốn sách hay đều biết giả định đó sai ở đâu. Cái đọng lại sau ba tuần đọc Thinking, Fast and Slow không phải là danh sách các thiên kiến — danh sách đó Wikipedia có sẵn. Cái đọng lại là ba tuần sống cùng một cách nhìn: bắt gặp thiên kiến trong quyết định của mình ngay lúc đọc, cãi lại tác giả trong đầu, thua, và bị thuyết phục từ từ.

Tóm tắt cho ta kết luận của người khác. Đọc chậm cho ta quá trình đi đến kết luận — và trớ trêu thay, chính quá trình đó mới là thứ thay đổi cách ta nghĩ. Giống như xem người khác tập gym không làm mình khoẻ lên, biết kết luận của một cuốn sách không làm mình nghĩ giống người đã đọc nó.

Nhưng đừng lãng mạn hoá: phần lớn sách đáng để tóm tắt

Nói vậy không có nghĩa mọi cuốn sách đều xứng đáng ba tuần. Sự thật khó chịu của xuất bản phi hư cấu: rất nhiều cuốn là một bài luận 20 trang được độn thành 300 trang vì lý do thương mại. Với những cuốn đó, bản tóm tắt của AI không phải là gian lận — nó là bản đúng kích thước mà cuốn sách lẽ ra nên có.

Vậy nên AI tóm tắt sách, với tôi, là một công cụ phân loại tuyệt vời: đọc tóm tắt để quyết định cuốn nào chỉ cần tóm tắt, và cuốn nào xứng đáng được đọc thật. Nó thay thế việc đọc dở — không thay thế việc đọc sâu.

Kỹ năng mới: quyết định đọc gì bằng cả cuộc đời mình

Rốt cuộc, AI không giết việc đọc sách. Nó giết cái cớ "tôi đọc để nắm thông tin" — và buộc ta thành thật hơn về lý do thật sự: ta đọc chậm những cuốn sách hay vì muốn được một bộ óc xuất sắc dẫn đi qua một vấn đề, đủ lâu để lối nghĩ của họ để lại dấu trên lối nghĩ của mình.

Thời gian đọc của một đời người là hữu hạn — vài nghìn cuốn nếu chăm chỉ. Khi máy móc tóm tắt được mọi thứ, câu hỏi "đọc gì bằng thời gian hữu hạn đó" không hề mất giá; nó trở thành câu hỏi quan trọng nhất. AI có thể trả lời "cuốn này nói gì". Nhưng "cuốn này có xứng đáng với một tháng của đời tôi không" — câu đó, may thay, vẫn là của ta.